Kryzys energetyczny ostatnich lat ponownie uwidocznił strukturalne ryzyka związane z uzależnieniem Unii Europejskiej od importu paliw kopalnych. Wzrost napięć geopolitycznych, w szczególności na Bliskim Wschodzie, oraz zakłócenia dostaw surowców energetycznych przełożyły się na wzrost kosztów importu energii, wpływając negatywnie na inflację, konkurencyjność gospodarki oraz sytuację społeczną w państwach członkowskich. W komunikacie „AccelerateEU – unia energetyczna. Przystępna cenowo i bezpieczna energia dzięki przyspieszonym działaniom” Komisja Europejska wskazuje, że mimo braku bezpośredniego zagrożenia dla bezpieczeństwa dostaw energii, utrzymujące się wysokie ceny ropy i gazu nadal istotnie oddziałują na gospodarstwa domowe, sektor MŚP oraz przemysł energochłonny.

W ocenie Komisji odpowiedzią na obecne wyzwania powinno być dalsze przyspieszenie transformacji energetycznej, obejmujące rozwój krajowych źródeł czystej energii, postępującą elektryfikację gospodarki oraz wzmacnianie odporności europejskiego systemu energetycznego. Komisja podkreśla przy tym, że państwa członkowskie charakteryzujące się wysokim udziałem odnawialnych źródeł energii oraz energii jądrowej pozostają mniej podatne na skutki kryzysu energetycznego i osiągają relatywnie niższe ceny energii. Transformacja energetyczna została tym samym przedstawiona nie tylko jako instrument realizacji celów klimatycznych, lecz również jako element bezpieczeństwa energetycznego, konkurencyjności gospodarki oraz stabilności społecznej Unii Europejskiej.

Przedstawiony przez Komisję plan AccelerateEU opiera się na pięciu podstawowych filarach obejmujących: zwiększenie koordynacji między państwami członkowskimi, ochronę konsumentów i przemysłu przed wzrostem cen energii, przyspieszenie elektryfikacji i rozwoju czystej energii, wzmacnianie systemu energetycznego UE oraz mobilizację inwestycji publicznych i prywatnych na potrzeby transformacji energetycznej..

1. Wzmocnienie koordynacji energetycznej na poziomie UE

Pierwszy filar AccelerateEU koncentruje się na zwiększeniu koordynacji działań państw członkowskich w obszarze bezpieczeństwa energetycznego. Komisja odwołuje się do doświadczeń programu REPowerEU, podkreślając skuteczność wspólnych zakupów gazu oraz skoordynowanych działań ograniczających zużycie surowców energetycznych.

Szczególne znaczenie przypisano bezpieczeństwu dostaw paliw, w tym utrzymaniu odpowiedniego poziomu magazynowania gazu oraz stabilności rynku paliw płynnych. Komisja zwraca uwagę na potrzebę monitorowania zdolności rafineryjnych UE oraz zapewnienia ciągłości dostaw paliwa lotniczego i oleju napędowego. W praktyce oznacza to dalsze wzmacnianie interwencyjnej roli Unii Europejskiej w sytuacjach kryzysowych.

Istotnym elementem komunikatu jest również rozwój infrastruktury strategicznej, w tym infrastruktury o znaczeniu wojskowym. Pokazuje to coraz silniejsze powiązanie polityki energetycznej z polityką bezpieczeństwa i odporności infrastrukturalnej UE.

2. Ochrona odbiorców energii i przemysłu energochłonnego

Drugi filar koncentruje się na przeciwdziałaniu skutkom wzrostu cen energii dla gospodarstw domowych oraz przedsiębiorstw. Komisja przewiduje możliwość stosowania tymczasowych instrumentów pomocowych, takich jak taryfy socjalne, interwencje cenowe czy ulgi podatkowe.

Jednocześnie podkreślono znaczenie poprawy efektywności energetycznej, dalszej elektryfikacji gospodarki oraz rozwoju biopaliw, biometanu i zrównoważonych paliw transportowych jako elementów wzmacniających bezpieczeństwo energetyczne UE i ograniczających zależność od paliw kopalnych.

Warto zauważyć, że Komisja zapowiada dalsze rozszerzanie mechanizmów wsparcia publicznego, w tym przyjęcie tymczasowych ram pomocy państwa dla sektorów najbardziej dotkniętych wysokimi cenami energii.

3. Przyspieszenie elektryfikacji i rozwoju czystej energii

Jednym z kluczowych elementów planu AccelerateEU jest przyspieszenie przejścia na rodzime i czyste źródła energii w celu ograniczenia zużycia ropy naftowej i gazu oraz zmniejszenia zależności UE od importowanych paliw kopalnych. Komisja wskazuje, że działania te powinny obejmować rozwój odnawialnych źródeł energii, energii jądrowej, biometanu, zrównoważonych biopaliw oraz wodoru, a także dalszą elektryfikację gospodarki.

Szczególne znaczenie przypisano uproszczeniu procedur wydawania zezwoleń dla inwestycji OZE. Komisja zakłada, że do końca 2026 r. czas trwania procedur administracyjnych powinien zostać skrócony do maksymalnie dwóch lat, a państwa członkowskie powinny ustanowić obszary przyspieszonego rozwoju odnawialnych źródeł energii. Istotnym elementem ma być także modernizacja istniejących instalacji, w szczególności farm wiatrowych i elektrowni wodnych.

W komunikacie podkreślono również rolę energetyki jądrowej jako stabilnego źródła czystej energii wspierającego bezpieczeństwo dostaw oraz integrację systemu energetycznego. Komisja wskazuje ponadto na znaczenie elektryfikacji transportu, budynków i przemysłu, rozwoju pomp ciepła, infrastruktury ładowania oraz systemów ciepłowniczych i chłodniczych.

Istotne miejsce zajmują także biogaz i biometan, które mogą ograniczać zależność od paliw kopalnych, zwłaszcza w sektorach trudnych do elektryfikacji. Jednocześnie Komisja zapowiada przegląd kryteriów produkcji wodoru odnawialnego w celu przyspieszenia dekarbonizacji przemysłu oraz rozwoju zrównoważonych paliw lotniczych i żeglugowych opartych na wodorze.

4. Modernizacja i odporność systemu energetycznego

Kolejny filar AccelerateEU dotyczy modernizacji infrastruktury energetycznej oraz zwiększania elastyczności systemu elektroenergetycznego. Komisja podkreśla, że modernizacja i transformacja systemu energetycznego stały się warunkiem zwiększenia odporności UE na kryzysy energetyczne. W tym celu konieczne jest szybkie i pełne wdrożenie unijnych przepisów energetycznych oraz przyspieszenie negocjacji nad pakietem dotyczącym europejskich sieci energetycznych. Rozwój infrastruktury przesyłowej i transgranicznych połączeń elektroenergetycznych ma umożliwić sprawniejszy przepływ energii oraz dalszą integrację rynku energii w UE.

Szczególne znaczenie przypisano Inicjatywie na rzecz autostrad energetycznych, obejmującej priorytetowe korytarze infrastrukturalne mające eliminować wąskie gardła utrudniające rozwój rynku energii i elektryfikację gospodarki. Komisja podkreśla również rolę inteligentnych sieci energetycznych, cyfryzacji oraz inteligentnych liczników, które mają zwiększyć elastyczność systemu i umożliwić odbiorcom aktywny udział w rynku energii.

Istotnym elementem budowy odpornego systemu energetycznego pozostaje także rozwój magazynowania energii. Komisja wskazuje, że obecne zdolności magazynowania energii w UE powinny znacząco wzrosnąć do 2030 r., w szczególności poprzez rozwój baterii oraz elektrowni szczytowo-pompowych. W komunikacie podkreślono również potrzebę odpowiedniego wsparcia regulacyjnego i inwestycyjnego dla tego typu projektów.

5. Mobilizacja inwestycji publicznych i prywatnych

Ostatni filar planu AccelerateEU koncentruje się na mobilizacji inwestycji niezbędnych do przyspieszenia transformacji energetycznej oraz ograniczenia zależności UE od paliw kopalnych. Komisja podkreśla, że realizacja tych celów wymaga zarówno zwiększenia finansowania publicznego, jak i większego zaangażowania kapitału prywatnego.

W komunikacie wskazano, że znaczne środki na transformację energetyczną są już kierowane m.in. w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, polityki spójności oraz instrumentu „Łącząc Europę”. Finansowanie obejmuje rozwój infrastruktury energetycznej, odnawialnych źródeł energii, infrastruktury ładowania oraz paliw alternatywnych.

Komisja podkreśla jednak, że same środki publiczne nie będą wystarczające do pokrycia rosnących potrzeb inwestycyjnych. W związku z tym planowane jest dalsze zwiększanie udziału inwestorów prywatnych oraz rozwój instrumentów wspierających inwestycje w czyste technologie i strategiczną infrastrukturę energetyczną. Istotną rolę mają odegrać także mechanizmy pomocy państwa oraz reforma systemu EU ETS, obejmująca zwiększenie wsparcia dla dekarbonizacji przemysłu poprzez uruchomienie finansowania o wartości 100 mld EUR w ramach Banku Dekarbonizacji Przemysłu.

Autorzy: Dominika Frydryczak, r. pr. Kamil Iwicki, Wawrzynowicz i Wspólnicy sp.k.