Zgodnie z opinią Komisji Europejskiej z dnia 23 stycznia 2020 r. C(2020) 396, obecne przepisy regulujące system zapasów obowiązkowych gazu ziemnego w zakresie wymogów nałożonych na importerów i handlowców magazynujących gaz ziemny poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są niezgodne z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1938 z dnia 25 października 2017 r. dotyczącego środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (UE) nr 994/2010.

Na początku grudnia poprzedniego roku w wykazie Rządowego Centrum Legislacji (RCL) opublikowano projekt ustawy o zmianie ustawy o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym oraz niektórych innych ustaw (UC50, Projekt).

Warto wspomnieć iż Projekt ten był wcześniej opublikowany w RCL z dniem 19 czerwca 2024 r. pod tym samym numerem w wykazie, jednakże zgodnie z poprzednim brzmieniem wpisu odpowiedzialny za opracowanie projektu ustawy był Minister Klimatu i Środowiska. Z uwagi na zmianę organu odpowiedzialnego za projekt na Ministra Przemysłu nastąpiła ponowna publikacja dalszych etapów prac nad Projektem właśnie w grudniu ubiegłego roku.

Proponowane w Projekcie zmiany mają stworzyć nowy system dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw gazu ziemnego poprzez tworzenie i utrzymywanie zapasów strategicznych.

Nowe definicje

Wśród zmian wprowadzanych przez Projekt wskazać należy rozszerzenie definicji ustawowych o pojęcie odbiorcy chronionego i odbiorcy końcowego oraz przedsiębiorstwa zobowiązanego.

Zgodnie z treścią Projektu odbiorcą chronionym jest m.in. odbiorca:

• gazu ziemnego w gospodarstwie domowym,
• przyłączony do sieci dystrybucyjnej gazowej:
  • mikro i mały oraz średni przedsiębiorca,
  • prowadzący działalność wytwórczą w rolnictwie,
  • prowadzący usługi turystyczne rolnik,
  • będący kołem gospodyń wiejskich,

których moc umowna nie przekracza 710 kWh/h

• przyłączony do sieci dystrybucyjnej gazowej lub sieci przesyłowej gazowej będący podmiotem użyteczności publicznej oraz organem administracji publicznej,
• gazu ziemnego zajmującego się wytwarzaniem ciepła powyższych odbiorców w okresie od 1 września do 31 maja.

Kolejną istotną definicją są podmioty zobowiązane, a więc określają podmioty zobligowane do uiszczania comiesięcznej opłaty gazowej o której wspomnimy w dalszej części artykułu. Zgodnie z proponowanym brzmieniem przez przedsiębiorstwa zobowiązane należy rozumieć operatora systemu gazowego (z wyłączeniem operatora systemu dystrybucyjnego gazowego w zakresie, tzw. systemu wyspowego) oraz operatora systemu skraplania gazu ziemnego i operatora systemu magazynowania, w zakresie, w jakim wykorzystują transportowany gaz ziemny na potrzeby własne.

Jest to również podmiot będący zleceniodawcą usługi przesyłania gazu ziemnego, na rzecz którego gaz ziemny transportowany systemem gazu ziemnego wysokometanowego jest transportowany z systemu przesyłowego gazowego do systemu dystrybucyjnego gazowego lub który odbiera gaz ziemny transportowany systemem gazu ziemnego wysokometanowego w punkcie wyjścia z systemu przesyłowego gazowego do odbiorcy końcowego.

Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych

Zgodnie z Projektem Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych (Agencja) będzie tworzyć i utrzymywać zapasy strategiczne gazu ziemnego w celu zapewnienia zaopatrzenia w gaz ziemny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności zapewnienia zaopatrzenia w gaz ziemny odbiorców chronionych.

Zaproponowano związaną z tym zmianę, zgodnie z którą Agencja będzie mogła dokonać zakupu zapasów strategicznych w imieniu Skarbu Państwa za pośrednictwem giełdy towarowej lub na rynku organizowanym przez podmiot prowadzący rynek regulowany, lub na zorganizowanej platformie obrotu prowadzonej przez spółkę prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego giełdę towarową zakupu lub sprzedaży gazu ziemnego na dostosowania wielkości wolumenu gazu ziemnego, który będzie przez nią utrzymywany jako zapasy strategiczne.

Ponadto, zgodnie z Projektem Agencja będzie miała możliwość zakupu lub sprzedaży gazu ziemnego w trybie przetargów, aukcji lub zamówień publicznych wraz z wynikającymi z umów na świadczenie usług magazynowania prawami i obowiązkami w zakresie zakupionego albo sprzedanego gazu ziemnego.

Projekt nowelizacji przewiduje, że instalacja magazynowa znajdująca się w kraju oraz poza jego terytorium będzie musiała zapewnić możliwość dostarczenia całkowitej ilości zapasów do systemu przesyłowego gazowego w okresie nie dłuższym niż 50 dni.

W obecnym stanie prawnym termin ten również wynosi 50 dni, ale ma charakter tymczasowy, gdyż ma obowiązywać tylko do daty 30 września 2025 r., po której ma nastąpić powrót do wcześniej obowiązującego terminu 40 dni (na podstawie art. 70d Ustawy o zapasach). Projekt UC50 utrzymuje w mocy na czas nieokreślony obowiązywanie terminu 50-dniowego dostarczenia zapasów obowiązkowych do systemu przesyłowego i nadaje temu terminowi charakter trwały.

Agencja będzie uzgadniać z operatorem systemu przesyłowego gazowego lub operatorem systemu połączonego gazowego oraz operatorem systemu magazynowania rozmieszczenie zapasów strategicznych gazu ziemnego w poszczególnych instalacjach magazynowych, w terminie do dnia 15 stycznia każdego roku, na okres kolejnego roku gazowego.

Agencja będzie także posiadała możliwość wyboru między instalacjami na terytorium Rzeczypospolitej oraz na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu.

Wielkość zapasów strategicznych

Zmianie ulega również sposób określenia wielkości zapasów strategicznych gazu ziemnego, które aktualnie ustala przedsiębiorstwo energetyczne wykonujące działalność gospodarczą w zakresie obrotu gazem ziemnym z zagranicą i podmiot dokonujący przywozu gazu ziemnego do 30 kwietnia każdego roku. Projekt wprowadza ilość zapasów strategicznych w wysokości 12,301TWh, przy czym ilość ta może zostać zmieniona podczas stanu kryzysowego na czas jego trwania przez ministra właściwego do spraw gospodarki surowcami energetycznymi.

Warto dodać iż Projekt nakłada na operatorów systemu przesyłowego gazu lub operatora systemu połączonego gazowego obowiązek aby do 30 listopada przekazać ww. ministrowi dane dotyczące wielkości zapotrzebowania na gaz ziemny. Obowiązek ten obejmuje dane na zapotrzebowanie:

• w okresie ekstremalnych temperatur w siedmiodniowym okresie szczytowego zapotrzebowania, występującym z prawdopodobieństwem statystycznym raz na 20 lat,
• za okres kolejnych 30 dni nadzwyczajnie wysokiego zapotrzebowania na gaz, występującego z prawdopodobieństwem statystycznym raz na 20 lat;
• w sytuacji wystąpienia zakłócenia funkcjonowania największej pojedynczej infrastruktury gazowej w przeciętnych warunkach w okresie zimowym – na okres 30 dni.

Fundusz Zapasów Interwencyjnych i Zapasów Strategicznych Gazu Ziemnego

Projekt zmienia również tytuł rozdziału 3a w ustawie w związku z przekształceniem Funduszu Zapasów Interwencyjnych w Fundusz Zapasów Interwencyjnych i Zapasów Strategicznych Gazu Ziemnego (Fundusz).

Fundusz swoje środki pozyskiwać będzie poza aktualnymi wpływami z opłaty gazowej oraz z uruchomienia zapasów strategicznych gazu ziemnego i sprzedaży gazu w celu zmniejszenia tychże zapasów w przypadku stanu kryzysowego. Nowymi środkami będą także odszkodowania z tytułu ubezpieczenia zapasów strategicznych gazu ziemnego i wpływy ze zbytych akcji lub udziałów oraz wypłaty dywidend.

Środki zebrane przez Fundusz poprzez zmiany wprowadzone przez Projekt będą służyć na finansowanie zakupu gazu ziemnego z przeznaczeniem go na zapasy strategiczne jak również na magazynowanie zapasów i zakup usług przesyłania w celu dostarczenia zapasów strategicznych gazu ziemnego utrzymywanych poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Opłata gazowa

Projekt proponuje aby koszty tworzenia i utrzymywania zapasów strategicznych gazu ziemnego przez RARS ponosiły „przedsiębiorstwa zobowiązane”, uiszczając opłatę za tworzenie i utrzymywanie zapasów strategicznych gazu ziemnego, zwaną opłatą gazową”.

Wzór opłaty gazowej wskazuje, że jest to iloczyn stawki opłaty gazowej określonej przez ministra właściwego do spraw gospodarki surowcami energetycznymi oraz ilości gazu ziemnego wysokometanowego odebranego lub zużytego na potrzeby własne w poprzednim miesiącu przez przedsiębiorstwo zobowiązane, wykazanej w deklaracji przedkładanej do 28 dnia każdego miesiąca Prezesowi Agencji.

Należy podkreślić, że od decyzji Prezesa Agencji w zakresie opłaty gazowej służyć ma odwołanie do ministra właściwego do spraw gospodarki surowcami energetycznymi. Obowiązek zapłaty opłaty gazowej przedawniać się ma z upływem 5 lat, licząc od dnia, w którym opłata ta stała się wymagalna.

Pozostałe zmiany

Projekt przewiduje również zmiany w ustawie z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (PE). Jedną ze zmian jest art. 4c ust. 2, który ma na celu przyznanie pierwszeństwa dostępu do pojemności instalacji magazynowych, które będą niezbędne Agencji do tworzenia oraz utrzymywania zapasów strategicznych gazu ziemnego.

Co więcej Projekt przewiduje także rozwiązania dla postępowania w przypadku braku dostępności pojemności w instalacjach magazynowych, ponieważ wskazuje, że w takiej sytuacji pierwszeństwo dostępu do instalacji magazynowych ma operator systemu przesyłowego gazowego lub operator systemu połączonego gazowego, na którym spoczywa obowiązek zapewnienia prawidłowego funkcjonowania i bilansowania systemu gazowego w trakcie uruchomienia zapasów strategicznych gazu ziemnego.

Kolejną zmianą jest dodanie art. 6h PE, który nakłada obowiązek instalacji liczników wskazujących rzeczywiste zużycie paliw gazowych przez odbiorców końcowych na operatora systemu dystrybucyjnego gazowego. Obowiązek ten ma być wykonywany w przypadku gdy jest to technicznie wykonalne, uzasadnione finansowo i może skutkować oszczędnością paliw gazowych.

Istotnym jest także fakt, iż Agencja została zwolniona z obowiązku posiadania koncesji w związku z obrotem gazem ziemnym w ramach realizacji swoich zadań ustawowych odnoszących się do zapasów strategicznych.

Projekt w celu zmiany zasad tworzenia oraz utrzymywania zapasów strategicznych, w art. 9–12 zawiera przepisy przejściowe określające terminy dokonywania kolejnych czynności po raz pierwszy, celem płynnego przejścia z dotychczasowego systemu zapasów do nowego.

Warto więc wskazać, że zapasy strategiczne w brzmieniu nadanym przez Projekt pierwszy raz tworzy się w roku gazowym zaczynającym się od 1 października 2025 r. Ponadto Agencja ma uzgodnić po raz pierwszy z operatorem systemu przesyłowego gazowego lub operatorem systemu połączonego gazowego oraz operatorem systemu magazynowania rozmieszczenie zapasów strategicznych gazu ziemnego w poszczególnych instalacjach magazynowych, w terminie do dnia 30 września 2025 r.

Co więcej art. 20 Projektu przewiduje możliwość dokonania zmian w zatwierdzonych na 2025 r. taryfach dla paliw gazowych w związku z możliwością wliczenia do kosztów uzasadnionych, kosztów stanowiących równowartość planowanej do uiszczenia w 2025 r. opłaty gazowej.

Na dzień publikacji artykułu w zakresie Projektu wciąż trwają rządowe prace legislacyjne.

Autorzy: Aleksandra Walczak, r. pr. Adam Wawrzynowicz, Wawrzynowicz i Wspólnicy sp.k.